Dzisiaj jest wtorek 21 listopada 2017, imieniny obchodzą: Janusz, Konrad, Albert, Maria, Regina
POMOC RODZINIE
Innowacyjna Gospodarka
RPO
WFOŚ
EFS
PROW
Zaadoptuj Psa
Gminy partnerskie
Archeologia Danuta Król

Archeologiczne dziedzictwo kulturowe strefy nadmorskiej - Danuta Król.

     


Krajobraz kulturowy to jeden z elementów składających się na tożsamość społeczności lokalnych. Jest on zapisem  historii w konkretnej przestrzeni . Na jego kształt oraz  cechy tożsamości złożyły się czynniki pierwotne, pochodzące od natury  i wtórne będące  wynikiem działalności człowieka / M.Kornecki , 1991/.


Archeolodzy od  wielu  już lat  identyfikują w terenie  miejsca   związane z dziedzictwem archeologicznym. Są to ślady pobytu grup ludzkich zamieszkujących określony teren w określonym czasie. Większość stanowisk archeologicznych  takich jak osady czy cmentarzyska należy do tzw. obiektów płaskich niewidocznych  obecnie na powierzchni ziemi. Widoczne w krajobrazie są   grodziska, czyli miejsca dawnych grodów warownych, naziemne pochówki zwane kurhanami oraz  osady o własnej formie krajobrazowej. Dzisiejszy krajobraz strefy nadmorskiej to  pobrzeże z wyróżniającymi się wysoczyznami nadmorskimi zwanych kępami - Pucką, Swarzewską, Ostrowską i Oksywską oraz dolinami rzek Redą, Płutnicą, Czarną Wodą i Gizdepką. W takim  obecnie krajobrazie znajdujemy stanowiska archeologiczne. W strefie nadmorskiej występują  wszystkie rodzaje stanowisk archeologicznych. To na ich podstawie  prowadzimy badania nad dawnym osadnictwem, rozwojem kulturowym  i gospodarczym  tego regionu.


Najstarsze osadnictwo Ziemi Puckiej

Pierwsze ślady pobytu człowieka na Ziemi Puckiej  pochodzą z przełomu VII - VI tys. p.n.e.  W tym czasie zostaje zalany pomost łączący  Pomorze ze Skandynawią i ludność zamieszkująca te tereny migruje na obszar  wschodniej części Pomorza. W okolicy Jastrzębiej Góry, Ostrowa, Tupadeł i Mieroszyna pojawiają  się pierwsze siedziby ludzkie. Obozowiska lokowane są na nisko położonych, piaszczystych terasach  w pobliżu rzek i jezior. Skupiska takich obozowisk  występują dziś nad rzeką Czarną Wodą, rozdzielającą Kępę Swarzewską od Kępy Ostrowskiej oraz  w północnej części Kępy Ostrowskiej. Krajobraz otaczający mezolityczne obozowiska był inny niż obecnie. Poziom morza był o kilka metrów niższy a brzeg morski w okolicy Jastrzębiej Góry wysunięty był bardziej na północ. Także ujście rzeki Czarnej Wody  znajdowało się w  okolicach  północnej granicy Kępy Swarzewskiej na północny - wschód od dzisiejszego. Na łąkach znajdujących się obecnie pomiędzy  pasem wydmowym a wsią Ostrowo był zalew lub jezioro. Obrzeża dzisiejszych kęp stanowiły dogodne dla pierwszego osadnictwa. Pozwalały wykorzystywać zasoby środowiska wodnego i zaplecza lądowego. Na terenie dawnych obozowisk znajdowane są przede wszystkim krzemienie, z których wyrabiano podstawowe narzędzia i broń. Miejsca obróbki zwane krzemiennicami występują w pobliżu  dawnych szałasów i palenisk. Szałas taki odkryto min. w Jastrzębiej Górze. Jego wymiary wynosiły 3,5 m x 2,0 m .
W jego otoczeniu  odkryto  6 palenisk i 2 krzemiennice. Mezolityczne szałasy budowano z różnej wielkości żerdzi, uzupełniano plecionką z gałęzi i uszczelniano skórami. Ślady obozowiska w Jastrzębiej Górze przetrwały do czasów współczesnych dzięki warstwie torfu, która tworząc się  zakonserwowała zalegające poniżej pozostałości dawnego obozowiska. Osadnictwo w okresie mezolitu istniało zapewne na wschodnich stokach Kępy Puckiej i Swarzewskiej. Teren ten przylegał wówczas do małych  zbiorników wodnych, istniejących na terenie obecnej Zatoki Puckiej. Zmiany linii brzegowej, a przede wszystkim rozmywanie krawędzi kęp zniszczyło bezpowrotnie ślady  najstarszych obozowisk. 


Osadnictwo okresu neolitu
Okres neolitu  /IV II tys. p.n.e./, to etap rozwoju społeczności ludzkich nazywany " rewolucją neolityczną". Pojawiają się  takie osiągnięcia w gospodarce i kulturze materialnej, jak : uprawa ziemi, hodowla zwierząt, umiejętność wytwarzania naczyń glinianych i dużych narzędzi gładzonych wykonanych z kamienia i krzemienia. Pierwszą wyraźnie zaznaczoną obecność plemion neolitycznych na Ziemi Puckiej notujemy w połowie III tys. p.n.e. Jest to okres powstawania małych, lokalnych ugrupowań kulturowych. Podstawą ich powstania są zmiany gospodarcze i kulturowe. W strefie nadmorskiej takim przykładem jest kultura rzucewska. Powstała ona w wyniku przejęcia przez plemiona  mezolityczne dorobku gospodarczego i kulturowego ludności neolitycznej. Związane było to ze zmianami gospodarczymi w zakresie zdobywania pożywienia, zapotrzebowaniu na surowce takie jak bursztyn  i krzemień. Tereny nad Zatoką Pucką to obszar, na którym najwcześniej zaczęły przebiegać te procesy. W ówczesnym krajobrazie pojawiają się stałe osady ( Puck, Osłonino, Rzucewo, Ostrowo, Strzelno ),   sezonowe obozowiska ( Rewa, Mrzezino ) i  sezonowe  pracownie bursztyniarskie ( ujście  Wisły ). Cechą charakterystyczną  dla regionu nadmorskiego  było zachowanie przez lokalne społeczności gospodarki łowiecko - rybackiej, skierowanej przede wszystkim na łowiectwo wodne ( czyli polowania na foki ). W  niewielkim zakresie  wykorzystywano  chów zwierząt i uprawę ziemi. Także system osadniczy związany był z zajęciami łowieckimi. Osady stałe lokowane były w pewnym oddaleniu od  brzegu morskiego. Na ich obszarze budowano stałe naziemne chaty, produkowano  dłubanki, wytwarzano potrzebne narzędzia i broń.  Na terenach obozowisk, jako miejscach  krótkotrwałego pobytu, budowano jedynie szałasy. Zapotrzebowanie na bursztyn wśród społeczeństw neolitycznych wpływało na rozwój kontaktów wymiennych. Za bursztyn  otrzymywano  dobrej jakości krzemień z którego wyrabiano siekiery i motyki. Pojedyncze okazy siekier wykonane z krzemienia pasiastego, wydobywanego jedynie w Górach Świętokrzyskich, znalezione zostały w Mechowej i Gniewinie. Wpływ kontaktów wymiennych widoczny jest też w formach i zdobnictwie naczyń glinianych. Nad Zatoką Pucką musiały istnieć szczególnie dogodne warunki do zakładania stałych osad. Na odcinku od Pucka do Mrzezina odkryto kilka takich  miejsc. Osady w Pucku i w Osłoninie zostały częściowo zniszczone  przez wody zatoki. Jeszcze dziś w profilach klifów odkrywamy ślady poziomów osadniczych związanych z dawnymi osadami. Były one lokowane na wysokich krawędziach wysoczyzny zapewniało to bezpieczeństwo i dawało możliwość obserwacji pobliskich akwenów. Z osad tego okresu najlepiej zachowana została osada w Rzucewie. Należy ona do najwcześniej datowanych osad łowców fok  i początek jej powstania przypada na lata ok. 2450 p.n.e. Społeczeństwa łowiecko - rybackie które tak intensywnie rozwijały się w okolicy Pucka, w okresie 2500 - 1700 lat p.n.e., musiały przetrwać do początków epoki brązu. Część z nich mogła na początku tego okresu opuścić rejon Pucka, kierując się na wschód, gdzie zachowała swój typ gospodarki. Nadal uczestniczyła w handlu bursztynem. Ludność która pozostała, przeniosła swoje osady w głąb kęp. W coraz szerszym zakresie zajmowała się hodowlą i uprawą zbóż.


Osadnictwo epoki brązu
Wyznacznikiem epoki brązu na terenie Ziemi Puckiej są wyroby z brązu. Jest to stop  cyny i miedzi, z którego zaczęto wyrabiać narzędzia prac i broń. Pierwsze wyroby z brązu  pochodzą  z terenów południowej Europy. Należą do nich szpile, naramienniki, sztylety i bransolety odkryte w kurhanie na terenie Prusiewa. W początkach I tys. strefa nadmorska  wchodzi zasięg międzyregionalnej wymiany handlowej. W okolicy Pucka i Krokowej pojawiają się siekierki typu wielkopolskiego i różnego typu bransolety. W okolicy Darżlubia zakładane są pierwsze osady. Nowe tereny pod osadnictwo pozyskuje się poprzez wypalanie lasów. W krajobrazie pojawiają się naziemne mogiły czyli kurhany. Występują one pojedynczo lub w dużych skupiskach. Do dziś zachowały się one w Gniewinie, Mieroszynie, Prusiewie i Kopalinie. W tym okresie panuje ciałopalny obrządek pogrzebowy. Napływ wyrobów z brązu przyczynił się do rozwoju miejscowej metalurgii, a przede wszystkim brązownictwa. Lokalność wytwórczość charakteryzują min. bransolety typu wielkowiejskiego ( nazwa pochodzi od cmentarzyska w Wsi - dziś Władysławowo ), tarczki pełniące funkcję ozdobne w uprzęży końskiej, wisiorki i groty oszczepów. W skarbach znajdowanych na terenie Wielkopolski znajdujemy wierne kopie wyrobów z Mieroszyna i Swarzewa. W końcu epoki brązu na terenie strefy nadmorskiej funkcjonują dwa skupiska osadnicze w okolicy Swarzewa i Mieroszyna oraz w okolicy Jeziora Żarnowieckiego. Okres ten to zanik dużych cmentarzysk kurhanowych, w ich miejsce pojawiają się duże cmentarzyska płaskie, przy zachowaniu obrządku ciałopalnego. Cmentarzyska takie rozpoznano we Władysławowie, Swarzewie, Chłapowie i Tupadłach. Stały się one podstawą wyróżnienia tzw. fazy Władysławowo ( Wielkowiejskiej ). Cechą tych cmentarzysk jest duża ilość grobów np. w Chłapowie 130 a we Władysławowie 100 grobów. Na cmentarzyskach występują małe groby skrzynkowe zawierające po jednej popielnicy , groby obwarowane to znaczy takie, w których popielnice zabezpieczano przed zniszczeniem obwarowaniem z kamieni polnych.   

Osadnictwo epoki brązu rozpoznawane zostało przede wszystkim w oparciu o cmentarzyska i skarby. Dlatego tak ważne były badania przeprowadzone na osadach w Swarzewie i w Pucku. W latach 1993 - 1996 odkryto pierwsze osady kultury łużyckiej. Zostały one założone na terenach zasobnych w glinę. Odkryto min. piece do wypalenia naczyń a także ślady dawnych szałasów. Na podstawie ostatnich badań wyróżniono dwa skupiska osadnicze, jedno z okolic Pucka, drugie w okolicy Swarzewa. Rozwój osadnictwa na tych terenach znajduje swoje uzasadnienie w dobrych warunkach glebowych a także w występowaniu rud darniowych pozyskiwanych dla rozwijającego się kowalstwa. W tym okresie wzrasta rola rzek jako szlaków komunikacyjnych.


Wczesna epoka żelaza
W tym okresie następuje dalszy rozwój gospodarczy, osadniczy i demograficzny. Zajmowane są dalsze tereny strefy nadmorskiej. Następuje wzrost osadnictwa na wschodnim skraju Kępy Puckiej i w zachodniej części Kępy Swarzewskiej. Użytkowane są cmentarzyska w Osłoninie, Błądzikowie i Łebczu. Wszystkie położone były na wysokich stokach kęp. Cechą charakterystyczną jest to, że wyniesienia oddzielone były od pozostałej części wysoczyzny np. cmentarzysko położone w Błądzikowie, przylega do wysokiego brzegu morskiego, od południa oddziela je Strumyk Błądzikowski.
W Łebczu cmentarzysko obejmuje teren wyniesienia dominującego nad doliną Czarnej Wody.

Obowiązującą formą grobu jest grób skrzynkowy. Zbudowany z płyt kamiennych, najczęściej z piaskowca lub granitu tworzy prostokątną skrzynię. Przeciętnie zawiera 5 - 8 popielnic .
Do największych rozpoznanych należy cmentarzysko w Radoszewie zawierające 80 grobów. Popielnice występujące w grobach mają wyobrażenia twarzy ludzkiej na powierzchni. Na powierzchni popielnic występują różnego rodzaju ornamenty. Na przykład z popielnicy z Dażlubia mamy przedstawienie wozu czterokołowego. Ceramika grobowa prezentuje w tym okresie wysoki poziom garncarski. Była ona wytwarzana w pracowniach garncarskich, które obsługiwały teren w promieniu około 5 - 7 kilometrów. Idea wyrobu popielnic twarzowych dotarła na obszar Pomorza z obszaru alpejskiego, z kręgu kultury etruskiej .
W strefie nadmorskiej rozwija się obróbka bursztynu ,rogu i kości oraz odlewnictwo brązu . Z Mieroszyna pochodzi min. fragment bransolety rurkowatej z pozostawieniem formy odlewniczej.


Przełom er

Na przełomie er rozpoczyna się ekspansja Cesarstwa Rzymskiego na tereny Europy Środkowej. Tereny Pomorza Wschodniego wchodzą w zasięg intensywnej wymiany handlowej z południem Europy. Przez obszar Pomorza przebiegają dwa szlaki tzw. morski łączący ujście Wisły z terenami prowincji rzymskich oraz szlak lądowy zwany bursztynowym.

Na terenie Ziemi Puckiej pojawiają się pierwsze przedmioty importowane już w I w. p.n.e. Należą do nich wyroby brązowe w tym ozdobne wiadro i kociołek znaleziony w Starzynie.

W tym okresie istnieją liczne osady i cmentarzyska położone bezpośrednio nad brzegiem morza. Na Kępie Oksywskiej użytkowane jest rozległe cmentarzysko z pochówkami ciałopalnymi i szkieletowymi. W pobliżu dzisiejszej Jastarni istnieje duża osada . Założono ją na piaszczystym brzegu obecnej Zatoki Puckiej. Była to osada wielodworcza o zabudowie słupowej
(długość domów ok. 6 metrów). Jej mieszkańcy zajmowali się rybołówstwem o czym świadczą znalezione ciężarki do sieci.

W tym okresie na terenie Ziemi Puckiej, w związku z nieznacznym podniesieniem się poziomem wody w Bałtyku, dochodzi do zmian w linii brzegowej. Przerwany zostaje Ryf Mew ( Cypel Rewski ) i zalane zostają przez wody Zatoki Gdańskiej, tereny położone między Jastarnią i Puckiem. Pierwsze wieki naszej ery to okres wędrówki Gotów przez teren Pomorza. Być może kurhan w okolicy Osłonina, cmentarzysko w Połczynie i Gnieżdzewie to ślady ich pobytu.

Na cmentarzysku w Gnieżdzewie odkryto trzy pochówki szkieletowe. Wyposażone były one w zapinki, paciorki i naczynia. Jeden z grobów wyposażony był w kamienną stellę.

Ziemia Pucka uczestniczyła intensywnie w handlu z Europą. Ze szlakami handlowymi związane są ślady monet znalezione w Błądzikowie, Mrzezinie, Połchowie, Władysławowie i Pucku.


Okres wczesnego średniowiecza
W pierwszym okresie wczesnego średniowiecza powstają pierwsze grody obronne. Powstawały one w miejscach z natury obronnych, na trudno dostępnych wysoczyznach, wyspach i półwyspach. Grody takie funkcjonowały już w połowie IX wieku w Sobieńczycach, Brzynie, Krokowie, Sławutówku i Małym Starzynie. Nasilenie osadnictwa następuje od połowy IX do XII wieku. Powstaje w Pucku gród kasztelański, pełniący funkcje administracyjne. Wokół grodów powstają liczne osady. Zajmują one nisko położone tereny przy krawędziach kęp ( np. osada w Mrzezinie ) z bliskimi dostępami do rzek lub bezpośrednio nad brzegiem Zatoki Puckiej (Władysławowo). Lokowanie osad w pobliżu rzeki Płutnicy i Redy podyktowane były wykorzystywaniem w szerokim zakresie Puszczy Darżlubskiej ( łowiectwo, pobór drewna ). Układ hydrograficzny był szczególnie ważny w tym okresie. Widać to na przykładzie zatopionego portu wczesnośredniowiecznego w Pucku .

Przedstawione tu wybrane fragmenty dziedzictwa archeologicznego strefy nadmorskiej dają jedynie ogólny pogląd na rozwój kulturowy i gospodarczy tego regionu. W dalszym jego rozpoznawaniu pomagają planowane i realizowane badania archeologiczne. To dzięki nim poznajemy prehistorię poszczególnych wsi a także w wymiarze ponadregionalnym  dostrzegamy znaczenie dziedzictwa archeologicznego Ziemi Puckiej.

 

 Tablica chronologiczna pradziejów Ziemi Puckiej 

 Epoka kamienia  -   VIII - II   tyś. p.n.e.
 okres mezolitu   -    VIII - IV tyś. p.n.e.
 okres neolitu      -    IV  - II   tyś. p.n.e.

 Epoka brązu                                                  II tyś. p.n.e. - 1200 lat p.n.e.
 wczesny i stary okres brązu   

 środkowy , młodszy i najmłodszy
 okres brązu                                                  1200 lat p.n.e. - 650 lat p.n.e.
 
Wczesna epoka żelaza                                 650 lat p.n.e. - 125 lat p.n.e.

Okres przed rzymski
 i okres wpływów rzymskich                        125 lat p.n.e. - V w. n.e.

Okres wczesnego średniowiecza                 VI w. n.e. - XII w. n.e.

Kopiowanie materiałów za zgodą OKSiT. Copyright © 2007 OKSiT. Projekt i wykonanie: Seenet.